Selecciona una palabra y presiona la tecla d para obtener su definición.
Indice


Abajo

Los judíos gallegos en el siglo XI

Fidel Fita Colomé (S.I.)





  —171→  

En su erudito informe sobre los Tumbos ó Becerros de León, Asturias y Galicia, el R. P. Julio Tailhán, nuestro socio honorario, hace mención1 de una escritura inédita, que interesa en alto grado á la Historia, muy poco estudiada, ó casi desconocida, de los judíos gallegos. La escritura tiene dos partes. La primera, fechada en 16 de Mayo de 1044, podía dar margen á una popular é instructiva novela de costumbres.

Arias Oduáriz, no pudiendo llevar á bien que los judíos abasteciesen ricamente el comercio, que Menendo González tenía abierto en su propia casa, ó dominio señorial, no lejos de Orense, arremetió contra él á mano armada, atropelló á los hebreos que saqueó, y sacó del botín nada menos que 1700 libras de tela de seda, 30 de estameña y 40 de lienzo. Ni puso término á su rapacidad   —172→   hasta que Menendo González, día y noche en acecho contra tan poderoso enemigo, le sorprendió, prendió y aherrojó en la cárcel, previniéndole que no le soltaría hasta lograr la restitución debida. Así las cosas, y pasados quince meses, Oduario Áriaz, padre del malhechor y preso Arias Oduáriz, tocó á rebato, entróse con su gente por las tierras de Menendo González, y las taló y quemó sin perdonar ni á un solo molino, por mínimo que fuese; y no paró hasta coger y tener como rehén al nieto (nepto) del acreedor, llamado Pelayo González. Vinieron los contendientes á composición, por manera que el preso Arias pagó desde luego el precio de 100 libras de lo robado, mas no tenía con qué satisfacer lo restante. Sentía esto Oduario Áriaz pesadamente, pues veía que su hijo, con el rigor de la cárcel y de las cadenas, iba tal vez á perder la vida. No socorrerle equivalía, para la ternura de su corazón, hacerse reo de parricidio. Preciso le fué acudir á la buena amistad de Menendo Godínaz, de sus nobles parientes y amigos, y de toda su gente. Con ellos se fué Menendo Godínaz al encuentro de Menendo González, y empeñó su palabra sacando por fiador á Froila González. Al espirar el plazo, como no se presentase á saldar la cuenta Menendo Godínaz, fueron puestos á disposición del acreedor todos los bienes del deudor, á nombre del fiador Froila, el cual, con 21 testigos, otorgó á Menendo González, firmándola con su mano propia, esta carta de agnición ó escritura de reconocimiento. Los bienes de Menendo Godínaz consistían en el señorío de seis villas, conviene á saber: Sotomel, Quintanilla, Villarín, Foramontaos, Monte-Calvo y Mata-Mala, comprendidas en la comarca que se extiende desde Allariz y Celanova á Orense.

Tres años después, á 12 de Marzo de 1047, según se desprende de la segunda parte, ó documento de la escritura, se zanjó la cuenta con el traspaso del señorío de Sotomel y Villarín, devolviéndose las demás por pura merced del acreedor Menendo González á Menendo Godínaz. En este segundo instrumento los judíos se denominan eberei (hebreos).

¿De qué judíos hablan ambos instrumentos? Imagino que fueron los de Allariz, puesto que su aljama, antigua y floreciente con barrio separado del cristiano se describe en aquella villa por   —173→   carta de avenencia (20 Mayo 1289) que ha publicado Amador de los Rios2.

Los documentos sobredichos, fechados respectivamente en 1044 y 1047, no obstante su estilo férreo, merecen salir á la luz pública porque además de la noticia que dan acerca de los judíos, encierran tesoros de lenguaje, ó romance antiguo, y de legislación foral y feudal, por todo extremo atendibles. Ambos á dos se ven continuados en el voluminoso tumbo de Celanova (folio 131r., col. 2 al 132v. col. 1), que posee el Archivo histórico nacional. Este códice de inapreciable valor, se divide en tres libros que abarcan 450 instrumentos, acopiados sin orden cronológico y que discurren desde el año 826 hasta el de la redacción probable del mismo códice, ó 1165. No se ha hecho, que yo sepa, un resumen analítico é histórico de estas piezas, que convendría publicar íntegras, siquiera en gracia del considerable adelanto que reportarían al estudio del romance gallego desde el siglo IX al XII.

Agnitio de Santomeri, et de villarino, foramontanos, et de monte calvo et de mata mala.

In nomine sancte et individue trinitatis, qui est patris videlicet, filii et spiritus sancti.

Horta fuit intentio inter menindus prolis gundesalvus et arias oduariz, eo quod tenebat ipse menindus gundesalviz suos hebreos in sua casa, qui faciebat suo mercatum, et de homines plures. Et levavit se Arias oduariz maliciose et invidie ductus; et arripinavit ipsos iudeos de omnem suo ganato et de ipsius menindus gundesalviz, id est, libras mille de sirigo et DCC, saiales XXXª, linteos XLª; et insuper clatus in superbia ipse arias oduariz adivit manum et fecit multo damno et multa rapina ad ipse menindus gundesalviz. Et posuit menindus gundesalviz nocte et die insidias super eum; et, deo auxiliante, fillavit eum, et iactavit in vincula et ferros; et tenuit eum anno pleno et mensibus tribus, ut devenisset ad suo ganato quę habebat minus; et andavit suo genitore de ipse arias cum dolore et fletu de suo filio, et adpligavit gente et fossato, et venivit in ter[r]a de menindus gundesalviz; et predavit   —174→   et cremavit ea usque minimo molino, et fillavit ibi suo nepto nomine pelagio gunçalviz pro suo filio; et devenerunt inde ad atafeke3, ut pariasset ipse arias illo ganato quę, de sursum resonat; et pactavit inde libras c, et pro illo alio ganato non habebat unde illo complere. Et habebat oduario arias suo inferroliato pro suo scelus, quia tenebat eum pro ad mortem; [et rogavit, qui vocabatur] nomine menindus gaudinas, suos amicos et sua gente ut fabulassent cum menindus gundesalviz, quę pariassent illo ganato para quę arias oduariz abebat ad dare, et eripuisset eum ad mortem de manibus inimicis suis. Et pre tale hactio fecerunt ipsos infanzones inter se amiecitate, et saccarunt illos manzepos de ferros, et ipso menindo gaudinas et quę dedisset ipso menindo fiadores pro illo ganato, sicut dedit pro numerato froila gundesalviz; et placuit ei ut incartassent omnem totam hereditatem pro illo ganato per manus ipsius fiatore froila gonzalviz; et tale composuit pena placiti ad ipso fiatore in concilio, ut si se ipso menindo gaudinas in retro fecisset pro illas hereditates incartare ad diem aptum, quę adsignasset eas ipso fiatore ad menindo gundesalviz, et fecisset carta et firmitatis roborem. Et exuvit menindo Gaudinas ad suo fidiatore ipso placitum, et non venit ad diem aptum. Et proinde ego froila gunçalviz, qui sum fide iussore de ipso menindo gaudinas ad vobis4 menindus gundesalviz, facio vobis cartulam de omnem totam suam hereditatem, ubique illas potueritis invenire. Id sunt villas prenominatas: saltomeri cum adiunctionibus suis; quintanela cum adiunctionibus suis de fexias sua ratione quantum illo competat inter suos fratres et heredes; villarino cum adiunctionibus suis; foramontanos et illas de monte calvo quantas ibi ganavit; matamala cum adiunctionibus suis. Siquis tamen, quod fieri non credimus, aliquis homo contra hunc factum nostrum ad inrumpendum venerit, vel venerimus, tam nos quam ipse menindus gaudinas, quam eciam gens sua   —175→   vel extraneis sub qualibet forma hominis, qui vos pro illas vel eciam in modico inquietare voluerit vel ad iudicio pulsare conaverit, et ego froila in concilio auctorgare vel devendere non valuero, licentiam habeatis adprehendere nos ipsas hereditates duplatas vel triplatas ad vos fuerint melioratas et vos perpetim habituri.

Facta cartula vel agnitio die quod erit VIIº Xº kalendas iunias, Era Mª LXXXª IIª-Froila in hac kartula, vel agnicio, manu mea roboravi. Aloitus abba5 confirmo. Ordinio velasqui confirmo. Vimara kegitiz confirmo. Santius comes confirmo. Fredenando eroptiz confirmo. Fredenandus gundisalviz confirmo. Gemondo vimaraz confirmo. Annaia gemondiz confirmo. Salvatus adaulfiz confirmo. Pelagius arias confirmo. Petrus reveliz confirmo. Arias tetodiz confirmo. Aldreto adefonso confirmo. Johanne baldemariz confirmo. Rekesindo confirmo. Avendo iohannis conűrmo. Johanne cenzoiz confirmo. Eita confirmo. Munnio testis. Pelagio testis. Citello testis. Argimiro quasi presbiter notuit †.

Item agnicio de salto meri et de alias supranominatas.

In nomine domini. Horta fuit intemptio inter menindus gudesalviz et arias oduariz, quem predarat suos eberos, de suo ganato multo, idem sirgo libras mille DCCas, sagiales XXXª, linteos XL, et alia rapina, et multo damno quos faciebat in costa de ipse menindus gundesalviz; et ille, deo auxiliante, posuit intemptionem et insidias super arias oduariz die hac nocte, et fillavit eum, et cedavit6 eum in vinculis ferreis, et tenuit eum anno pleno et menses tres, ut devenisset ad suo ganato quem habebat minus. Et dum vidit talia suo pater oduario arias cum dolore et fletu de suo filio quem non habebat per ubi illo inde saccare, adtamavit7 se cum sua gente et cum fossato, et venit in terra de ipso menindo gundesalviz, et predavit et cremavit ibidem multa terra et fillavit   —176→   suo nepto pelagio gonzalviz pro suo filio et tenuit eum multo tempore; et devenitus fuerunt inde ad atafeke; et dedit arias oduariz de ipse ganato sirgo libras c; et pro illo alio ganato non habebat unde illo complere. Denique vero ecce quomodo tenebat suo pater domino oduario suo presso in ligamine in ferros, menindus gaudinas quem ibidem mitterat suo coniermano fredenando didaz in penores pro se, et iam delaxarant ibi illum. Ergo rogavit ipse menindus gaudinas suos amicos cum sugestione ut fabulassent et rogassent ad menindus gundesalviz que sacasset illo de ipso ligamine ut stabat iam pro ad mortem, ut pariasset ipse ganato quem arias oduariz abebat ad dare. Et pre tale actio fecerunt ipsos dominos inter se pace et amicicia, et saccarunt illos pressos de ipso ligamine, ut dedisset menindo gaudinas fidiatore pro ipso ganato dare, sicut et dedit pre nominato froila gusalviz; et fecit in ipso concilio verbum alligabile et pactum roboratum per manum ipsius fidiatore, ut si abuisset unde illo ganato pariare ad diem aptum; et si non, ut assignasset ipso fidiatore homnem totam suam hereditatem pro ipse ganato. Enimvero ad diem aptum exidivit menindo gaudinas ipse placitum, et ipse verbo ad suo fidiatore, et adsignavit ipse fidiatore froila gunsalviz, ipsas villas sub unas ad menindo gunsalviz, sic quomodo verbum abuit; et fecit inde ad ille carta et roborem in concilio de omnem totam suam hereditatem, id sunt villas prenominatas: saltomeri cum adiunctionibus suis; quintanela cum adiunctionibus suis in fesias sua ratione ubi illa potueritis invenire; Villarino cum adiunctionibus suis; Foramontanos cum omnia bona sua; illas de monte calvo, quantas ibi ganavit; Mata mala cum suis adiunctionibus. Homnes has villas tenuit eas in suo iure ipso menindus gunsalviz cum dei adiutorium multis annis et temporibus pro sua veritate pro suo ganato. Et dum talia vidit ipso menindus gaudinas quomodo andabat desarrato et exheredatum; et non habebat unde pacto dare, nec per ubi ad ipsas villas devenire per nullam rem, causam recordavit; et misit deus concordia bona in ille; et tornavit se ad ipse domino menindo, et misit se ad pedes cum rogatores ut habuisset pietate et misericordia super illum; et dedisset ad ille unam de suas villas ubi iam pausasset pro sua mercede. Et ille pro sua mercede, misericordia motus, fecit sicut soliti   —177→   erat facere; et soltavit ad ille totas suas villas timendum peccatum, exceptis villa de sautomeri et de villarino. Unde complacet mihi ego menindus gaudinas, ut faciat inde vobis cartula prompta mea voluntas, et roboro vobis illa in concilio, et do vobis inde illas alias cartas. Obinde ego menindus gaudinas una cum filiis meis nominibus guttier, vimara, gunsalvo, vobis menindus gunsalviz: annuit enim nobis serenitati nostre una cum consensum nostrum et spontanea nostra volunptas ut vobis iam dictus facerem cartula firmitatis, sicut et facimus, de ipsas duas villas iam dictas sautomeri et villarino cum ductibus et prestationibus suis, ubique illas potueritis invenire per suis terminis et locis antiquis, sic de aulengo quomodo et de comparatella, seu de nostra ganantia vel contra mutata, que modo ego iuri meo integras obtinui usque modo, ita et vos faciatis; ita ut habeatis et possideatis eas iuri quieto firmiter ad perhabendum et perpetim ad possidendum. Et si vobis aliquis homo contra hoc factum nostrum, quem gratanter offerimus ad inrumpendum venerit, tam ego quam filiis meis aut de gens mea vel qualibet forma hominis, et vobis in concilio non auctorgaverimus, tunc pariemus vobis ipsas villas duplatas vel triplatas, aut quantum ad vos fuerint melioratas, et vobis perpetim habituri, et insuper sit excommunicatus et anathematizatus et perpetua confusione multatus, et pro temporali damno pariet auri libras binas et post parte iudex aliud tantum; et hanc scripturam obtineat plenam in cunctis diebus firmitatis roborem.

Facta scriptura firmitatis IIIIº idus marcii Era Mª LXXXª Vª.

Menendus gaudinas una cum filiis in hac cartula manus nostras roboramus. + Arias tetoniz, Salvatus adaulfiz, confirmamus. Pro confirmantes Vimara Kegitiz, Gemondo vimaraz, Vimara gudes confirmamus. Pro testes, Pelagio citi, Alio citi, Vimaradus notuit.

Son de notar en este doble instrumento vocablos y modismos que dan copiosa luz á la razón etimológica y sintáctica del romance. Tales son, por ejemplo, sobre el verbo andar, de origen incierto: «Et andavit suo genitore de ipso arias cum dolore et fletu de suo filio, et ut talia vidit ipse menindus gaudinas quomodo andabat desarrato et exheredatum». Sobre los verbos pillar (gallego fillar), sacar y soltar: «fillavit eum et iactavit in vincula et   —178→   ferros; et saccarunt illos manzepos8 de ferros; quia non habebat per inde illo inde saccare; et soltavit ad ille totas suas villas.» Las cuatro maneras de justa adquisición, por abolengo ó herencia, compra, ganancia y cambio se expresan así: «aulengo, comparatella, ganancia, contramulata».

Las lenguas sabias, hebrea y griega, no dejaban de contribuir entonces á la formación del romance. Citaré un himno del códice Calixtino que he publicado y comentado9, y el inédito trilingüe del mismo códice10, el cual da las explicaciones de los vocablos exóticos, que pongo entre paréntesis. Este himno, que no creo compusiese Calixto II, es de seguro anterior á la segunda mitad del siglo XII, y quizá sea del XI.

Prosa Sancti Jacobi

latinis grecis et ebraicis verbis a domino papa Calixto abreviata.




Alleluia111


Gratulemur et letemur summa cum leticia;
Letabunda et cemeha (jocunda)2 gaudeat yspania,
In gloriosi Jacobi almi prefulgenti nizaha (victoria)3,
Qui hole (scandens)4 celos haiom (hodie)5 in celesti nichtar (coronatur)6 gloria
Hic Jacobi Zebedey ahiu (frater)7 mevorah (benedicti)8 Johannis
Supra iamah (mare)9 Galilee a salvatore nicra (vocatur)10;
Quo jubente, cunctis spretis, fidem alme Trinitatis,
Velut mezaper (predicator)11 emuna (veritatis)12, predicat [in]13 bihuza (iudea)13
Jacobus ysqui[r]ros (fortis)15 gracia
—179→
Dat Legis testimonia;
Christum pandit per secula
Eundo per cosmi climata121 (mundi partes),
Messie2 incarnatio
Et sub Pilato passio
Est apostoli devar (sermo)3 quezossa (sancta)4.
Et Christi resurrectio,
Mirabilis ascensio,
Est ejus predicatio rama (alta)5.
Dei omer (dicit)6 magnalia,
Prophetarum preconia
Adducit in testimonia.
Et David vaticinia
Sunt illi concordancia;
Aperte magiz (nunciat)7 hic omnia.
Tunc guezoloz (magna)8 miracula
Faciebat,
Preclara prodigia;
Sezim razim rozef (demonia mala ejiciebat)9
Christi athleta10
Zarha (splendens)11 atque gracia.
Hic nazan (dedit)12 se martirio
Sub Herodis imperio maligno,
Pro summi Regis nato,
Athanato13;
Sed jam letatur in gloria.
Cujus gleba14 est translata
A patria Iherosolimitana,
In Gallicia optima,
Nunc in qua
Divina agit miracula.
Sarcophagum15 cujus sacrum
Egri petunt, salutemque capiunt.
—180→
Cuncte gentes, lingue, tribus
Illuc vunt (vadunt)131 clamantes sus eia ultreia (sursum perge, vade ante)2;
Et diversa sacrificant munera
Confitentes sua digne vitia.
Boanerges3 qui nuncuparis,
Tonitrui natus vocaris;
Supplantator4 nominaris
A nobis supplanta vitia.
Qui vidisti in Thabor monte
Transformatum Natum in Patre,
Fac nos Ihesum perspicere
In poli leholam (eterna)5 gloria.
O Jacobe, Christicole,
Sis protector amaha (plebi tue)6,
Ut cum Christo, tecum una,
Letemur in secula. Amen.7

Este himno es un excelente repertorio de la fonética hebrea y griega, vigente en nuestra península durante los siglos XI y XII.

La Galicia, fecunda madre de la civilización y literatura española durante la Edad Media, no ha revelado todavía sino muy poca parte de su historia hebrea. ¡Cuántas escrituras á ese propósito se podrían encontrar en los inexplorados tumbos de los monasterios, catedrales y municipios! ¡Cuántas inscripciones14 en los que fueron cementerios, hospitales y sinagogas de florecientes aljamas!





Madrid, 13 de Junio de 1892.



 
Indice