131
Así, el verbo remallar sólo vino a dársele cabida en la cuarta edición del Diccionario. Cuadra, en uno de sus significados, y, a este tenor, los que tendremos oportunidad de ir notando, no han logrado la misma suerte.
He aquí las lista de las voces, frases adverbiales y modismos tomados de La Araucana que se hallan citados en el de Autoridades, cuyo ligero examen manifestará a las claras lo que decimos respecto a la inoportunidad de sacar algunas de ellas de semejante fuente.
Bien se comprende también que para los efectos de la mejor inteligencia de lo dicho por el poeta, pocas de esas voces han de necesitar comentarios de nuestra parte, estando su significado harto de manifiesto con sólo expresarlas. En cambio, ¡cuántas no figuran entre ellas que los requieren!
| alardosa | celebrar | desatiento | a diestro y siniestro | portillo |
| apedazar | cerco | desatino | diluvio | potente |
| arbolar | cerimoniosa | desbarate | discretamente | precipitoso |
| arcabuco | cerrase el cielo | desbravar | dispar | refrescar |
| argumento | cerviguillo | descercada | disparar | rociado |
| arma | chaquiras | descerrajar | disposición | rosado |
| arma falsa | chirrido | descogido | disputa | sacramento |
| armar | cinchar | descubridor | dolencia | sacre |
| arraigar | codo | descubierto | enlucir | salida |
| arraigados | condolecerse | desembrazar | fajina | salir |
| arrancados | confinar | desentonar | fantástico | salto |
| boga arrancada | confirmar | desenvoltura | ferrada | salvamento |
| arrebatar | congregado | desfrenado | finísimo | sanidad |
| arribar | constituido | desgarro | flechero | sayete |
| arribado | consulta | desgobernar | florecillas | en sazón |
| arrimarse | consultar | deshecha | gloria | seca |
| arrinconado | consultado | deshonesto | guardia | secretario |
| arriscado | coracina | desjarretado | huello | seguido |
| arrodillado | corrompedor | deslastrado | ijadear | seguro |
| arruinar | cortesmente | desmán | indeterminable | semblante |
| arzón | crestón | desmantelado | isleño | senatorio |
| berza | dar en vacío | desmembrado | martillar | seno |
| boca con boca | dar nombre | desolado | nación | sentencia |
| boca de cañón | decreto | despachar | oeste | sentir |
| bocado | degollar | a despecho | negar los oídos | sentido |
| bomba | delantero | despedir | dar orejas | señal (3) |
| bordado | delicada | despejado | orejones | señales |
| bordar | demanda | despeñadero | orgullo | señalar |
| borde | depender | desperdiciado | peñol | señor del campo |
| borrachera | derretir | desplacer | pie | señoreado |
| bota | derrocado | desquitar | al pie | señoría |
| botar | derribado | destechar | piquería | ser |
| boto | desacatado | destino | piragua | sermón |
| boxar | desaferrar | destroncado | planchón | oficio servil |
| cegar | desalmado | punta de diamante | polvoriento | al sesgo |
| celada | desapoderado | diestro | poquedad | seso |
| de sobra | són | suceder | suma | tajante |
| sobrevista | sordamente | sudor | sumirse | travestido |
| socavado | de súdito | sudueste | sús | vadoso |
| suelto (3) | subsolano | sufrir | suspender | vitualla |
132
El examen del Diccionario de construcción y régimen de la Lengua Castellana de don R. J. Cuervo, monumento incomparable de paciencia y de saber, honra de la ciencia americana, hasta ahora no superado, aunque, desgraciadamente interrumpido, nos permite apuntar las siguientes voces de La Araucana en él consideradas, algunos de cuyos comentarios tendremos que aprovechar en nuestro modesto estudio.
Los ejemplos en que se hallan empleadas llegan a 588 -si es que no se nos ha escapado alguno-, y se refieren soló a las letras A-D, constituyendo de por sí la mejor prueba que pudiera alegarse del valor que como modelo del habla castellana hay que conceder a la obra de Ercilla. ¿A cuántas habrían alcanzado, caso de aprovecharse para sus cinco sextas partes restantes? Válganos el trabajo que nos ha demandado entresacar esas citas para los que después acometan la empresa -que resultaría bien interesante, por cierto- de formar el diccionario de La Araucana.
| a (14) | admirar | amargo | arriba | balar |
| abajo (4) | admitir | amarrar | arribar (3) | barajar (2) |
| abalanzar | adonde (4) | amasar | arriscar (2) | barrer |
| abandonar | adornar | ambicioso | arrimar (4) | bastante |
| abastar | adquirir (2) | amedrentar (2) | arrinconar | batir (9) |
| abastecer | advertir (4) | amenazar | arrojar (4) | bien (4) |
| abatir (4) | aferrar (6) | amontonar | azaz (2) | blanco |
| abominar | aficionar | amor | asegurar (4) | blandir (2) |
| abordar | afilar | amoroso | asestar | boto (2) |
| abrasar | afinar | amparar | así (7) | bramar (3) |
| abrazar (2) | afirmar (3) | ancho | asir (3) | brotar |
| abrigar | afligir | andar (4) | asomar (3) | bufar |
| abrir (5) | aflojar (2) | antes | áspero (6) | bullir |
| abundoso (2) | afrentar | antojarse | aspirar | caballero (2) |
| acá (4) | afuera (2) | anudar | atar | cabe (2) |
| acabar (3) | agradar (2) | apercibir (2) | atender (2) | calar (4) |
| acedo | agudo | aplacar (3) | atento | cargar (3) |
| acelerado (2) | aguijar | apoderar (2) | aterrar | caro |
| aceptar | ahondar | apostar | atizar | cebado |
| acercar (2) | ahora (4) | apremiar (2) | atrás (5) | cegar |
| acertar (3) | airar (4) | aprestar | atravesar (6) | ceñir (2) |
| acometer | ajeno | aprobar (2) | atrever (2) | cercar |
| acontecer | alargar (2) | aquí | atribular | certificar |
| acordar (4) | alcanzar (9) | arder | atropellar (2) | cerrar |
| acorde | alentar | ardor | aun | cerrado (4) |
| acorrer (2) | alerta | armar (4) | aunque | cesar |
| acostumbrado | alguno (3) | arraigar | ausentar | cierto (2) |
| acrecentar | alterar | arrancar (5) | autorizar | circundar |
| acudir (3) | alto (5) | arrastrar | avariento | claro |
| adelantar (4) | alzar | arrear (2) | avecinar | coger |
| adelante (4) | allá (2) | arrebatar (4) | avecindar | colgar |
| adentro | allanar (3) | arredrar | aventurar | comarcano |
| adivinar | allegar (4) | arremeter (7) | bajar | comenzar (2) |
| adivino | amanecer | arrendar | bajo (3) | cometer (2) |
| como (7) | contrastar | curtir (2) | descubrir (2) | destino |
| competente | contravenir (3) | dañosa (2) | desdeñoso | desvariar |
| componer | contrecho | dar (13) | desenvolver | desvergonzarse |
| común (5) | contumaz (2) | debajo (2) | desfigurar (2) | determinar (2) |
| con (2) | convalecer (2) | decidir | desfogar (2) | detrás (2) |
| concebir | conveniente | declinar (3) | desgajar (2) | diestro (4) |
| concordar | convertir (2) | defender (3) | deshacer (5) | diferencia |
| condescender | convocar | dejar (5) | desierto | diferir (3) |
| condolecer | copioso | delante | deslizar | dificultar (3) |
| confederar | cortar | delantero (3) | desmentir (2) | discernir |
| confinar | correr (4) | delicado | desnudar | discorde |
| conformar (2) | corromper | demás | desnudo (2) | discrepar |
| conformidad | coser | dentro | desocupar (2) | discurrir |
| conmover | crecer | derecho (2) | despachar (2) | disfrazar |
| conquistar | criar (2) | derramar (2) | despejar | disminuir |
| consolar | crujir | derribar (4) | despertar | disparar (2) |
| constituir | cruzar | desaferrar | desplacer | disposición |
| consumir | cual (6) | desafiar | despoblar | dividir |
| contentar | cuando (4) | desapoderar | desposar | doble |
| continuar | cuanto (8) | descaer | después | doctrinar |
| contino | cubrir | descarnar (2) | despuntar | donde (2) |
| en contra (4) | cuenta | descarriar (2) | desquiciar | dotar (3) |
| contraer | cuidar | desconforme | desquitar (2) | dudar |
| contraponer | curar | desconocer | desterrar (2) | duro |
| contrario (2) | cursar (2) | descreer | destilar |
133
Historia de la Literatura Española, traducción castellana, t. IV, p. 9.
134
Gil de Zárate, Manual de Literatura, t. I, p. 115.
Entre esas voces, recordaremos las que se encuentran en La Araucana, que son: abastar, aquejar, braveza, cuidoso,cuita, desplacer, enseñorearse, rebramar, rimbombar.
135
| El Pasagero, hoja 135 v. | ||
136
Viaje al Parnaso, Canto I.
137
Álvarez de Toledo, El Purén indómito, Canto XXIV, p. 471.
138
Canto XXIV, p. 228-3-3, 4.
139
Las Quinquagenas de la Nobleza de España, p. 421.
140
Adviértase, por lo que pueda importar, que Ercilla no ha mencionado tal nombre. -M.